Czy kresy wschodnie wrócą do Polski? Historia, mity i realne szanse

Nie, Kresy Wschodnie nie wrócą do Polski, a odpowiedź na to pytanie wymaga cofnięcia się o ponad sto lat, żeby zrozumieć, czym te ziemie były, co je ukształtowało i dlaczego ich utrata w 1945 roku okazała się definitywna. Granica ustalona w Jałcie, potwierdzona traktatem w Paryżu i uznana przez oba supermocarstwa, nie podlega dziś żadnej renegocjacji, a Ukraina, Białoruś i Litwa bronią swoich granic z pełną determinacją, co więcej, same kraje Unii Europejskiej traktują nienaruszalność granic jako fundament własnego bezpieczeństwa. Żeby pojąć, dlaczego ten temat wciąż elektryzuje polską wyobraźnię, trzeba najpierw zobaczyć, jak wyglądały te siedem województw w szczytowym okresie II Rzeczypospolitej, gdy Lwów konkurował z Krakowem, Wilno z Warszawą, a Borysław bił rekordy wydobycia ropy na skalę światową.

• Siedem województw, które niegdyś tworzyły Kresy Wschodnie
• Gospodarka kresów wschodnich w II RP, czyli dlaczego odstawały od Śląska
• Ropa Borysławia i lwowska szkoła matematyczna, czyli skarby utraconych ziem

Siedem województw, które niegdyś tworzyły Kresy Wschodnie

Kresy Wschodnie II RP obejmowały siedem województw: nowogródzkie, poleskie, wileńskie, wołyńskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie. Razem liczyły 186,2 tysiąca kilometrów kwadratowych, czyli 47,8% powierzchni całego państwa, zamieszkiwało je 12 milionów ludzi, mniej więcej 34% populacji. Ta dysproporcja już na pierwszy rzut oka pokazuje, że chodziło o region rozległy, ale rzadko zaludniony, gęsto porośnięty lasem, poprzecinany bagnami Polesia, poprzetykany polami Wołynia i podkarpackimi dolinami Galicji.

Historycznie Kresy ukształtowały się pod wpływem dwóch zupełnie różnych polityk imperialnych. Północ i wschód, czyli dawne ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego, trafiły pod zabór rosyjski. Południe, czyli Galicja, przypadło Austro-Węgrom. Różnica ta nie była kosmetyczna, ponieważ Austria pozwalała na pewien zakres autonomii, szkolnictwo, samorząd, wolny rynek, natomiast Rosja konsekwentnie hamowała rozwój przemysłu, ograniczała polską edukację i traktowała te ziemie jako zaplecze surowcowe. Właśnie ta asymetria wyjaśnia, dlaczego Lwów i Stanisławów miały tramwaje, szpitale i uniwersytety, gdy Wilno i Nowogródek dopiero w II RP nadrabiały wieloletnie zaległości.

Granica między dwoma systemami biegła w przybliżeniu wzdłuż dawnego zaboru austriackiego, czyli na linii, którą dziś badacze określają mianem linii Curzona. Ta niewidoczna w terenie linia przez ponad sto lat determinowała gęstość sieci kolejowej, alfabetyzację, dostęp do lekarza i szanse młodego człowieka na karierę poza rolnictwem. Gdyby ktoś w 1938 roku pociągiem przejechał z Borysławia do Brześcia, różnicę dostrzegłby gołym okiem: stacje w Galicji murowane, z peronami krytymi dachówką, w byłym zaborze rosyjskim drewniane, niskie, często bez poczekalni.

Czy wiesz, że w 1931 roku średni wskaźnik analfabetyzmu w Polsce wynosił 23,1%, podczas gdy na Polesiu sięgał 46,8%, a na Wołyniu 47,8%? Dla porównania na Śląsku wynosił zaledwie 1,5%.

Warto też zatrzymać się przy samej nazwie, bo słowo „Kresy" wrosło w polską kulturę tak głęboko, że jego znaczenie zaczęło żyć własnym życiem. Dla jednych oznacza krainę nobliwych dworów, parkanów z lip, wieczornych modlitw i wiejskiego kościoła na wzgórzu. Dla drugich pole bitwy, egzekucji, łez i niekończącej się wędrówki. Melchior Wańkowicz pisał o tych ziemiach jako o miejscu, gdzie polskość trzeba było nosić w sobie niczym order, bo nie miała murów ani pomników, jedynie ludzi, którzy z uporem przekazywali ją następnym pokoleniom. Ten obraz, trochę wyidealizowany, a trochę prawdziwy, tłumaczy, dlaczego pytanie o powrót Kresów powraca przy okrągłych rocznicach, zmianach rządów albo w momentach niepewności geopolitycznej.

Gospodarka kresów wschodnich w II RP, czyli dlaczego odstawały od Śląska

Spuścizna zaborów widoczna jest w liczbach, które historycy gospodarczej przytaczają bez sentymentu. Produkcja przemysłowa Kresów po pierwszej wojnie światowej spadła do około 30% stanu z 1914 roku, a straty materialne objęły niemal 400 tysięcy budynków chłopskich i ponad 20 tysięcy dworskich. W Galicji wschodniej zniszczeniu uległy kopalnie ropy, rafinerie i linie kolejowe, na Wołyniu i Polesiu doszło do rabunkowej wycinki lasów, wciągniętych w tryby wojennej gospodarki Rosji. Te liczby nie służą dramatyzowaniu, lecz pokazują, z jak niskiego pułapu startowała II Rzeczpospolita, odbudowując te ziemie.

Ekstensywne rolnictwo dominowało w sześciu z siedmiu województw, z wyjątkiem lwowskiego, gdzie przemysł naftowy dawał miejsca pracy i pieniądz. Polesie uchodziło za najuboższy region Rzeczypospolitej, piaszczyste gleby, wysoki poziom wód gruntowych, sezonowa praca w lesie lub na folwarku, brak perspektyw dla młodych, którzy albo emigrowali do Ameryki, albo szli do miast, których praktycznie nie było. Wołyń, choć biedniejszy od Małopolski, miał lepsze gleby i większą sieć cukrowni, co przekładało się na nieco wyższy standard życia i częstsze występowanie drobnej przedsiębiorczości żydowskiej, polskiej oraz ukraińskiej.

Te liczby wyjaśniają coś, co dzisiejsi czytelnicy często intuicyjnie czują, ale nie potrafią nazwać. Dysproporcja między Kresami a Śląskiem, różnica w dostępie do szpitala, szkoły i utwardzonej drogi, sięgała w latach trzydziestych niemal jednego pokolenia. Mieszkaniec Katowic miał w zasięgu ręki kilkadziesiąt łóżek szpitalnych na dziesięć tysięcy osób, mieszkaniec Polesia niecałe siedem. Jeśli ktoś pyta, dlaczego po 1945 roku Polska przyjęła przesiedleńców z Kresów bez wielkiego entuzjazmu, odpowiedź kryje się właśnie w tych proporcjach, bo nowo przybyli wnosili bagaż kulturowy i emocjonalny, ale z perspektywy czysto materialnej byli regionem wymagającym wieloletniej pomocy.

Istniał jednak wyjątek, który przeczył powszechnej opinii o kresowej biedzie. Chodzi o Zagłębie Naftowe Borysław-Drohobycz, które w szczytowym roku 1909 wydobyło 2 miliony ton ropy, zajmując trzecie miejsce na świecie po Stanach Zjednoczonych i Rosji. Apogeum produkcji w II RP przypadło na rok 1926, gdy wydobycie sięgnęło 796 tysięcy ton, ponad połowy produkcji europejskiej. Powołanie w 1927 roku państwowego koncernu Polmin, który objął kontrolą rafinerie i kopalnie, miało być narzędziem modernizacji całej branży.

Ropa Borysławia i lwowska szkoła matematyczna, czyli skarby utraconych ziem

Borysław rósł w tempie, które przypominało amerykańskie miasta górnicze. W 1896 roku inżynier Stanisław Długosz zastosował metodę tłokową do wydobywania ropy, co pozwoliło zejść głębiej i eksploatować złoża uznawane dotąd za niedostępne. W szczytowym okresie na terenie zagłębia działało 854 kopalnie i 27 rafinerii, a ropa z Borysławia płynęła koleją do Gdańska, skąd trafiała na rynki europejskie. Ten rozmach miał jednak cenę: płace robotników, często polskich i ukraińskich, należały do najniższych w Europie, a warunki pracy, ryzyko pożarów i wybuchów metanu, rzadko trafiały do oficjalnych raportów.

W 1938 roku eksport ropy i produktów naftowych stanowił około 10% całego polskiego eksportu, mimo że wydobycie spadało w związku z wyczerpywaniem się łatwo dostępnych złóż.

Lwów nie kojarzy się dziś z przemysłem, lecz z nauką. To tam Stefan Banach, Hugo Steinhaus i Stanisław Mazur stworzyli szkołę matematyczną, która na trwałe wpisała się w historię światowej nauki. Kawiarnia Szkocka przy ulicy Akademickiej, gdzie matematycy zapisywali równania na serwetkach, stała się mitem założycielskim współczesnej analizy funkcjonalnej. Przeniesienie tych idei do Wrocławia po 1945 roku nie było prostą relokacją, ponieważ nowe środowisko akademickie potrzebowało lat, by odtworzyć sieć współpracy i instytucjonalne wsparcie, które Lwów oferował.

Truskawiec, uzdrowisko położone u podnóża Karpat, pokazuje drugie oblicze Kresów, regionu, który potrafił przyciągać elitę i oferować jej jakość porównywalną z zachodnioeuropejskimi kurortami. W 1938 roku do Truskawca przyjeżdżało kilkadziesiąt tysięcy kuracjuszy rocznie, zostawiając w lokalnej gospodarce kwoty znacząco wyższe niż przeciętne zarobki robotnika rolnego. Podobnie działały Druskininkai na Litwie, inne kurorty w regionie tworzyły sieć miejsc, w których polskość mieszała się z wielokulturowym rytmem.

Straty, jakie Polska poniosła po 1945 roku, nie ograniczają się do terytorium i surowców. Utrata Lwowa oznaczała utratę szkoły matematycznej Banacha, archiwów, bibliotek, kolekcji sztuki i kilku pokoleń intelektualistów, którzy zdążyli już wyjechać albo zginęli. Utrata Wilna zamknęła rozdział wielokulturowego miasta, które przez wieki łączyło tradycje polskie, litewskie, żydowskie i białoruskie. Zyskiem, który historycy rzadko wymieniają, był dostęp do jednolitych narodowościowo ziem zachodnich i północnych, pozbawionych strukturalnych mniejszości, co ułatwiło budowanie scentralizowanego państwa, ale kosztem różnorodności, która przez wieki stanowiła o sile Rzeczypospolitej.

Bilans strat i zysków pozostaje przedmiotem dyskusji historyków. Prof. Stanisław Salmonowicz, prof. Jan Kaliński i prof. Zbigniew Landau różnią się w ocenie, czy zyski terytorialne i społeczne na zachodzie zrównoważyły utratę Kresów. Ich ustalenia, choć zbieżne w wielu punktach, nie dają jednoznacznej odpowiedzi.

Współczesna Polska Wschodnia, czyli województwa podlaskie, lubelskie, podkarpackie i częściowo świętokrzyskie, dziedziczy wiele problemów, które kiedyś definiowały Kresy. Niższe PKB na głowę mieszkańca, słabsza infrastruktura kolejowa, mniejsza gęstość instytucji badawczych, wolniejszy wzrost wynagrodzeń. Fundusze europejskie w latach 2007-2020 pozwoliły nadrobić część zaległości, lecz różnica w dochodach między Warszawą a Białymstokiem wciąż wynosi około 35-40%. Pytanie, czy regiony te mogą powtórzyć drogę Śląska z przełomu XIX i XX wieku, pozostaje otwarte, bo warunki gospodarcze, demografia i globalizacja działają dziś zupełnie inaczej niż wtedy.

Polska po 1945 roku odziedziczyła po Kresach nie tylko pamięć, lecz także konkretne instytucje, które musiały znaleźć nowe siedziby. Archiwa lwowskie trafiły do Wrocławia, zbiory Ossolineum do Wrocławia i częściowo do Warszawy, biblioteki uniwersyteckie z Wilna rozproszyły się między Toruń, Wrocław i Kraków. Ten transfer wiedzy, choć bolesny dla tych, którzy go doświadczali, stworzył zaplecze naukowe dla Ziem Zachodnich i pozwolił na szybką organizację tamtejszych uczelni. Historycy kultury, tacy jak prof. Salmonowicz, podkreślają jednak, że przeniesienie murów i książek nie równa się przeniesieniu tradycji akademickiej, opartej na wieloletnich relacjach międzyludzkich.

Współczesna Ukraina, Białoruś i Litwa traktują granice wytyczone po drugiej wojnie światowej jako aksjologiczny fundament swojej państwowości. Gdyby Warszawa wysunęła roszczenia terytorialne, spotkałaby się z natychmiastowym sprzeciwem nie tylko tych trzech państw, lecz także całej Wspólnoty Europejskiej, NATO i głównych mocarstw, dla których nienaruszalność granic jest warunkiem stabilności kontynentu. Innymi słowy, scenariusz powrotu Kresów nie istnieje nie dlatego, że Polska jest zbyt słaba militarnie, lecz dlatego, że cały powojenny ład międzynarodowy opiera się na zasadzie, iż granice nie podlegają rewizji bez zgody wszystkich zainteresowanych stron.

Odpowiedź na pytanie, czy Kresy Wschodnie wrócą do Polski, brzmi więc kategorycznie: nie, i to nie z powodu braku sentymentu czy woli politycznej, lecz z powodu realiów geopolitycznych, które wykluczają taką zmianę. Co więcej, sama Polska czerpie korzyści z obecnego układu, ponieważ członkostwo w Unii Europejskiej i NATO wymaga od niej szanowania granic sąsiadów, co jednocześnie gwarantuje, że jej własne granice nie zostaną zrewidowane przez nikogo innego. Pytanie o Kresy pozostaje jednak ważne z innego powodu, ponieważ pozwala lepiej zrozumieć, skąd się wzięła współczesna Polska, jakie straty poniosła w XX wieku i dlaczego tak konsekwentnie zabiega o bezpieczeństwo wschodniej flanki NATO.

Refleksja nad Kresami prowadzi do trzech wniosków, które wykraczają poza dyskusję o granicach. Po pierwsze, asymetria rozwojowa między regionami nie jest zjawiskiem nowym, lecz strukturalnym dziedzictwem, które wymaga wieloletnich, konsekwentnych inwestycji, a nie jednorazowych programów pomocowych. Po drugie, wielokulturowość tych ziem, polsko-żydowsko-ukraińsko-białoruska, była jednocześnie ich siłą i przyczyną tragicznych konfliktów w latach czterdziestych, co pokazuje, że różnorodność wymaga instytucji ją chroniących. Po trzecie, sentyment do Kresów nie musi oznaczać roszczeń terytorialnych, ponieważ pamięć o Lwowie, Wilnie i Drohobyczu może żyć w kulturze, nauce i relacjach międzyludzkich, z korzyścią dla wszystkich krajów regionu, bez naruszania ich granic.