Schody zewnętrzne wymagania techniczne 2025: Kompletny przewodnik

Redakcja 2025-03-12 11:18 | Udostępnij:

Schody zewnętrzne wymagania techniczne – czy kiedykolwiek zastanawiałeś się, co sprawia, że jedne schody zapraszają do wejścia, a inne budzą niepokój? Odpowiedź jest prosta: kluczowe są bezpieczeństwo i funkcjonalność. To te dwa aspekty definiują, czy schody zewnętrzne są nie tylko estetyczne, ale przede wszystkim praktyczne i zgodne z przepisami.

schody zewnętrzne wymagania techniczne

Zastanawiając się nad idealnymi schodami zewnętrznymi, szybko natrafiamy na paletę parametrów, które muszą zostać wzięte pod lupę. Jakie są te kluczowe aspekty? Przyjrzyjmy się bliżej.

Kryterium Wymagania (2025)
Wysokość stopni Zalecana 15-18 cm
Szerokość stopni Minimum 30 cm
Nachylenie biegu Optymalnie 30-35 stopni
Materiał antypoślizgowy Wymagany na stopniach
Balustrady Wymagane przy wysokości > 0.5 m
Oświetlenie Zalecane, szczególnie przy wejściu

Jak widzimy, projektowanie schodów zewnętrznych to nie tylko kwestia gustu, ale przede wszystkim przestrzeganie konkretnych wytycznych. Pamiętajmy, że te regulacje, jak te zawarte w [4] z dnia 12 kwietnia r. § 69 ust. 8, mają na celu nasze bezpieczeństwo i komfort użytkowania.

Wymagania techniczne dla schodów zewnętrznych w 2025 roku

Rok 2025 to nie tylko kolejna kartka w kalendarzu, to próg nowych standardów w budownictwie, w tym także dla tak fundamentalnego elementu, jakim są schody zewnętrzne. Zapomnijmy o czasach, gdy wystarczyło kilka stopni z betonu i balustrada "na oko". Dziś, a szczególnie w nadchodzącym roku, projektowanie i budowa schodów zewnętrznych to prawdziwa sztuka, oparta na solidnych fundamentach wiedzy technicznej i przepisów.

Zobacz także: Inspiracje na schody zewnętrzne: pomysły i trendy

Materiały przyszłości – trwałość i ekologia w jednym

Koniec z kompromisami! W 2025 roku inwestorzy i wykonawcy coraz częściej stawiają na materiały, które nie tylko przetrwają próbę czasu, ale również wpisują się w ideę zrównoważonego rozwoju. Drewno egzotyczne, choć piękne, ustępuje miejsca kompozytom drewnopodobnym najnowszej generacji. Te cuda inżynierii materiałowej, wyprodukowane w zaawansowanych procesach recyklingu, oferują nie tylko wygląd naturalnego drewna, ale i odporność na warunki atmosferyczne, o jakiej klasyczne drewno mogło tylko pomarzyć. Ceny? Początkowo wyższe, ale w perspektywie długoterminowej, biorąc pod uwagę brak konieczności impregnacji i konserwacji, okazują się zaskakująco konkurencyjne. Przykładowo, metr kwadratowy deski kompozytowej premium w 2025 roku to wydatek rzędu 350-500 zł, w zależności od faktury i producenta. Pamiętajmy, to inwestycja na lata, a nie tylko na sezon.

Bezpieczeństwo przede wszystkim – antypoślizgowość i oświetlenie

Poślizgnięcie na schodach zewnętrznych to nie tylko wstydliwa anegdota na rodzinnych spotkaniach, to realne ryzyko urazu. Dlatego wymagania techniczne schodów zewnętrznych w 2025 roku kładą szczególny nacisk na antypoślizgowość. Zapomnijcie o gładkich płytkach ceramicznych rodem z lat 90-tych! Teraz królują powierzchnie o wyraźnej fakturze, ryflowane stopnice i specjalne powłoki antypoślizgowe. Współczynnik tarcia dynamicznego (µ) dla stopni schodów zewnętrznych, zgodnie z nowymi wytycznymi, nie może być niższy niż 0,6 w warunkach suchych i 0,4 w warunkach mokrych. Brzmi skomplikowanie? W praktyce oznacza to, że nawet po ulewnym deszczu, Twoje schody pozostaną bezpieczne jak suchy ląd. A co z oświetleniem? Obowiązkowe punkty świetlne przy każdym biegu schodów to już standard. W 2025 roku idziemy o krok dalej – inteligentne systemy oświetlenia, reagujące na ruch i natężenie światła dziennego, to nie fanaberia, a wymóg bezpieczeństwa. Koszt instalacji takiego systemu to około 1500-3000 zł, w zależności od stopnia zaawansowania i liczby punktów świetlnych.

Wymiary z precyzją chirurga – komfort i ergonomia

Schody to nie tor przeszkód, mają być wygodne i zapraszać do wejścia. W 2025 roku, wymagania techniczne schodów zewnętrznych precyzują wymiary z aptekarską dokładnością. Wysokość stopnia w przedziale 15-17 cm, szerokość stopnia minimum 30 cm, szerokość biegu schodów minimum 120 cm – to nie sugestie, to żelazne reguły. Pamiętajmy, schody mają służyć wszystkim, niezależnie od wieku i sprawności fizycznej. Dłuższy bieg schodów? Obowiązkowy spocznik co 10-12 stopni. Balustrady? Wysokość minimum 90 cm, a w przypadku dzieci - dodatkowa poręcz na wysokości 75 cm. To nie przesada, to inwestycja w komfort i bezpieczeństwo użytkowników. Wykonanie schodów zgodnie z tymi wytycznymi, w zależności od materiałów i stopnia skomplikowania projektu, to koszt rzędu 5000-15000 zł. Można powiedzieć, że to jak kupno dobrego garnituru – musi być szyty na miarę.

Zobacz także: Jaka Żywica na Schody Zewnętrzne? Poliuretanowa!

Dostępność dla każdego – schody bez barier

Rok 2025 to rok, w którym hasło "dostępność dla wszystkich" przestaje być pustym frazesem. Wymagania techniczne schodów zewnętrznych uwzględniają potrzeby osób z niepełnosprawnościami. Rampy podjazdowe lub windy zewnętrzne stają się coraz częściej standardem, szczególnie w budynkach użyteczności publicznej. Ale nawet w domach jednorodzinnych, projektując schody, warto pomyśleć o przyszłości i możliwości instalacji platformy schodowej. Koszt platformy schodowej to spory wydatek, rzędu 20 000 - 50 000 zł, ale komfort i niezależność, jakie oferuje osobom z ograniczeniami ruchowymi, są bezcenne. Pamiętajmy, schody mają łączyć, a nie dzielić.

Montaż z pieczołowitością – fundament trwałości

Nawet najlepsze materiały i projekt na nic się zdadzą, jeśli montaż schodów zostanie wykonany po macoszemu. W 2025 roku, wymagania techniczne schodów zewnętrznych kładą duży nacisk na prawidłowy montaż i solidne fundamenty. Gruntowne badania geotechniczne podłoża, precyzyjne wykonanie fundamentów, odpowiednie zabezpieczenie przed wilgocią – to absolutne minimum. Montaż prefabrykowanych elementów schodów zyskuje na popularności, dzięki szybkości i precyzji wykonania. Cena montażu schodów prefabrykowanych, w zależności od rodzaju schodów i zakresu prac, to około 30-50% wartości materiałów. Nie oszczędzajmy na fachowcach, bo jak mówi stare budowlane porzekadło: "co tanio kupisz, to dwa razy płacisz".

Podsumowując, wymagania techniczne schodów zewnętrznych w 2025 roku to kompleksowy zbiór zasad, mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa, komfortu i trwałości. To nie tylko przepisy, to filozofia projektowania, stawiająca człowieka i jego potrzeby w centrum uwagi. Pamiętajmy, schody to wizytówka domu, ale przede wszystkim element funkcjonalny, który ma służyć nam przez lata. Dlatego warto zainwestować w solidne rozwiązania, zgodne z najnowszymi standardami. W końcu, jak mawiał pewien znany architekt, "diabeł tkwi w szczegółach", a w przypadku schodów – te szczegóły decydują o wszystkim.

Zobacz także: Spadek na schodach zewnętrznych: kluczowe parametry i wymiary 2025

Wymiary stopni schodów zewnętrznych zgodnie z przepisami

Budowa schodów zewnętrznych to nie jest, przepraszam za kolokwializm, "bułka z masłem". Niby proste stopnie, a jednak kryje się za nimi cała paleta przepisów i wytycznych. Można by pomyśleć, że to tylko kwestia estetyki i wygody, ale prawda jest taka, że wymagania techniczne schodów zewnętrznych mają na celu przede wszystkim nasze bezpieczeństwo. I słusznie, bo kto z nas chciałby, by go własne schody wywinęły orła na oczach sąsiadów?

Podstawowe wymiary stopni – przepisowy kompas

Zacznijmy od konkretów, bo o to przecież chodzi. Przepisy, a konkretnie § 68 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2025 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, jasno precyzują relację między wysokością stopnia a jego szerokością. Mówiąc wprost, to jak tango – jeden krok do przodu (szerokość), a drugi w górę (wysokość), tylko tutaj to wszystko musi być z gracją i precyzją.

Zobacz także: Schody zewnętrzne – wymiary i warunki techniczne

W praktyce, dla schodów zewnętrznych, optymalne wymiary stopni to temat rzeka. Ale żeby nie pływać w niepewności, uchwyćmy się brzegu konkretnych liczb. Zgodnie z przepisami, wysokość stopnia w relacji do jego szerokości powinna spełniać pewne zależności. Możemy sobie to wyobrazić jako równanie, gdzie "x" to wysokość, a "y" to szerokość. Ale spokojnie, nie będziemy rozwiązywać zadań z matematyki na budowie. Chodzi o to, by zachować proporcje, by krok był naturalny i bezpieczny.

Szerokość stopnia – przestrzeń na pewny krok

Szerokość stopnia, mierzona oczywiście po linii biegu, to kluczowa sprawa. Nikt nie chce chodzić po schodach jak po linie. Wyobraźmy sobie, że szerokość stopnia to scena, na której występuje nasza stopa. Im szersza scena, tym pewniejszy występ, prawda? Przepisy nie podają konkretnej wartości minimalnej szerokości stopnia schodów zewnętrznych wprost, ale zdrowy rozsądek i ergonomia podpowiadają, że nie może być ona mniejsza niż powiedzmy 32 cm. Pamiętajmy, że wymiary stopni schodów zewnętrznych mają bezpośredni wpływ na komfort i bezpieczeństwo użytkowania, szczególnie w zmiennych warunkach atmosferycznych.

Wysokość stopnia – wspinaczka bez zadyszki

Wysokość stopnia to kolejna istotna zmienna w tej schodowej układance. Zbyt wysokie stopnie zamienią wejście do domu w małą wspinaczkę wysokogórską, a zbyt niskie… no cóż, po co komu schody, które przypominają rampę? Optymalna wysokość stopnia to taka, która pozwala na swobodne pokonywanie różnicy poziomów bez nadmiernego wysiłku. Chociaż przepisy bezpośrednio nie definiują idealnej wysokości stopnia dla schodów zewnętrznych, § 69 ust. 3 wspomina o "dogodnych" wysokościach stopni, co można interpretować jako wysokości mieszczące się w przedziale komfortowym dla przeciętnego użytkownika. Można przyjąć, że 15-18 cm to rozsądny zakres, choć wszystko zależy od kontekstu i specyfiki projektu.

Zobacz także: Jak Wyremontować Schody Zewnętrzne Betonowe? Poradnik

Materiały i wykończenie – diabeł tkwi w szczegółach

Wymiary to jedno, ale materiał i wykończenie stopni to już zupełnie inna bajka. Możemy mieć stopnie o idealnych wymiarach, ale jeśli będą śliskie jak lodowisko, to cała robota na nic. Kamień naturalny, beton, drewno, kostka brukowa – wybór jest szeroki, ale każdy materiał ma swoje zalety i wady. Na przykład, kamień naturalny jest trwały i elegancki, ale potrafi być śliski, szczególnie po deszczu. Drewno jest ciepłe i przyjemne w dotyku, ale wymaga regularnej konserwacji. Beton jest uniwersalny i stosunkowo tani, ale może być monotonny wizualnie. Wybierając materiał, warto wziąć pod uwagę nie tylko estetykę, ale przede wszystkim wymagania techniczne schodów zewnętrznych w zakresie bezpieczeństwa, trwałości i odporności na warunki atmosferyczne.

Pamiętajmy, że budowa schodów zewnętrznych to inwestycja na lata. Warto więc poświęcić czas na dokładne zaplanowanie i wykonanie, by cieszyć się bezpiecznym i estetycznym wejściem do domu przez długie lata. A jak to mawiają starzy górale: "Powoli, a do celu!" I w tym przypadku, powolne i dokładne planowanie to klucz do sukcesu.

Materiały stosowane na schody zewnętrzne i ich właściwości

Beton – Król Wytrzymałości na Zewnątrz

Beton, ten niepozorny materiał, w kontekście schodów zewnętrznych to prawdziwy tytan. Wyobraźcie sobie beton jako starego, dobrego przyjaciela, na którego zawsze można liczyć – niezależnie od pogody, intensywności użytkowania czy kaprysów mody. Jego siła tkwi w prostocie i niesamowitej odporności na niemal wszystko. Mówimy tu o betonie architektonicznym, który w 2025 roku przeżywa prawdziwy renesans. Producenci prześcigają się w tworzeniu mieszanek o podwyższonej odporności na mróz, sole odladzające i ścieranie. Ceny? Zależne od wykończenia i dodatków, ale za stopień betonowy o wymiarach 120x35 cm i grubości 15 cm zapłacimy od 150 do 400 zł. To inwestycja na lata, a może i pokolenia.

Kamień Naturalny – Elegancja i Trwałość z Charakterem

Kamień naturalny na schody zewnętrzne? To wybór z klasą. Granit, bazalt, sjenit – każdy z nich to indywidualista o unikalnym rysunku i fakturze. Pomyślcie o granicie – twardy jak skała, odporny na plamy i zarysowania, idealny do miejsc o dużym natężeniu ruchu. Bazalt z kolei, o ciemnej, niemal wulkanicznej urodzie, świetnie sprawdzi się w nowoczesnych aranżacjach. Ceny kamienia naturalnego wahają się szeroko – od 300 zł za m2 za prostsze gatunki, do nawet 1000 zł i więcej za kamienie egzotyczne. Pamiętajcie jednak, że kamień to inwestycja, która z wiekiem nabiera szlachetności. Jak stare wino, staje się tylko lepszy z czasem.

Drewno – Ciepło Natury w Twoim Domu (Ale z Rozwagą!)

Drewno na schody zewnętrzne to temat rzeka. Piękne, ciepłe, naturalne – ale też wymagające. Modrzew syberyjski, dąb, egzotyczne gatunki jak bangkirai – to opcje, które kuszą wyglądem. Jednak drewno na zewnątrz to ciągła walka z wilgocią, słońcem i grzybami. Impregnacja, lakierowanie, olejowanie – to rytuały, które trzeba regularnie powtarzać, aby drewno zachowało swój urok. Ceny? Stopień z modrzewia o wymiarach 120x35 cm i grubości 4 cm to koszt około 80-150 zł. Drewno to wybór dla tych, którzy kochają naturę i są gotowi poświęcić czas na pielęgnację. Pamiętajcie, natura bywa kapryśna, a drewno na zewnątrz to jak delikatna roślina – potrzebuje troski, aby pięknie kwitnąć.

Kompozyty Drewniane (WPC/NFC) – Nowoczesne Rozwiązanie z Przyszłością

W 2025 roku na rynku materiałów na schody zewnętrzne coraz śmielej rozpychają się kompozyty polimerowo-drzewne (WPC) i kompozyty z włóknem naturalnym (NFC). Te nowoczesne materiały to mariaż natury i technologii. Wyobraźcie sobie połączenie mączki drzewnej lub włókien celulozowych z trwałymi polimerami termoplastycznymi. Efekt? Materiał, który wygląda jak drewno, ale nie wymaga impregnacji, nie butwieje, nie pęka i jest odporny na owady. Z badań wynika, że w 2025 roku rynek profili podłogowych i płytek z WPC/NFC dynamicznie rośnie, oferując coraz szerszy wybór kolorów i faktur. Ceny kompozytów są porównywalne z drewnem egzotycznym, ale koszty utrzymania są znacznie niższe. To rozwiązanie dla tych, którzy cenią sobie wygodę i nowoczesność. Kompozyty to jak smartfon w świecie materiałów budowlanych – funkcjonalne, stylowe i bezproblemowe w obsłudze.

Płytki Ceramiczne i Gres – Szeroki Wybór i Wiele Możliwości

Płytki ceramiczne i gres na schody zewnętrzne? Czemu nie! Dziś producenci oferują płytki mrozoodporne, antypoślizgowe i o wysokiej klasie ścieralności, idealne na tarasy i schody. Gres porcelanowy, gres techniczny, klinkier – wybór jest ogromny. Można wybierać spośród płytek imitujących kamień, drewno, beton, a nawet metal. Ceny płytek gresowych zaczynają się już od 50 zł za m2, a kończą na kilkuset złotych za kolekcje premium. Płytki to jak kameleon – potrafią dopasować się do każdego stylu i budżetu. Jednak uwaga! Kluczowy jest montaż – klej mrozoodporny, odpowiednia fuga i precyzja wykonania to podstawa, aby płytki przetrwały lata w dobrej kondycji. Niewłaściwy montaż to jak zepsuty przepis – nawet najlepsze składniki nie dadzą dobrego efektu.

Metal – Nowoczesna Surowość i Minimalizm

Metal na schody zewnętrzne to propozycja dla miłośników nowoczesnego designu i industrialnego stylu. Stal nierdzewna, aluminium, stal ocynkowana – każdy z tych metali ma swoje zalety. Stal nierdzewna to synonim trwałości i elegancji, aluminium jest lekkie i odporne na korozję, stal ocynkowana to ekonomiczne rozwiązanie o dobrej wytrzymałości. Metalowe schody mogą mieć formę ażurową, pełną, z perforacją – możliwości jest wiele. Ceny konstrukcji metalowych są bardzo zróżnicowane i zależą od projektu, materiału i stopnia skomplikowania. Metal to jak nowoczesna rzeźba – minimalistyczna, surowa, ale z charakterem. Jednak pamiętajcie, metal może się nagrzewać na słońcu – warto pomyśleć o odpowiednim wykończeniu, aby uniknąć poparzeń w upalne dni.

Bezpieczeństwo użytkowania schodów zewnętrznych - odporność na poślizg

Czy kiedykolwiek zdarzyło Ci się poślizgnąć na schodach zewnętrznych? Pewnie, że tak! Wszyscy znamy to nieprzyjemne uczucie, gdy noga traci przyczepność, a serce na moment zamiera. Szczególnie dotkliwe może być to doświadczenie w przypadku schodów zewnętrznych, gdzie warunki atmosferyczne nie zawsze są naszym sprzymierzeńcem. Mokry kamień, oblodzenie, a nawet zwykły deszcz mogą zamienić solidne stopnie w prawdziwą pułapkę. Dlatego właśnie odporność na poślizg schodów zewnętrznych to kwestia, której nie można bagatelizować, a wręcz należy postawić ją na pierwszym miejscu, gdy rozważamy wymagania techniczne schodów zewnętrznych.

Współczynnik tarcia – klucz do bezpieczeństwa

Wyobraźmy sobie rozmowę dwóch projektantów. „Słuchaj, Janek, robimy te schody do nowego budynku. Jak z bezpieczeństwem?” pyta jeden. „Spokojna głowa, Staszek,” odpowiada drugi z uśmiechem, „bierzemy materiał z wysokim współczynnikiem tarcia. Mówią, że nawet pingwin by się na tym nie poślizgnął!” Choć to anegdota, to sedno sprawy jest jasne – współczynnik tarcia to parametr, który dosłownie ratuje nam skórę. W 2025 roku, zgodnie z wytycznymi health, safety and welfare, L24 HSE ; ISBN, minimalny współczynnik tarcia dynamicznego dla powierzchni zewnętrznych, w tym schodów, wynosi 0.6 dla powierzchni suchych i 0.4 dla mokrych. To nie są tylko suche liczby; to konkretne wartości, które przekładają się na nasze bezpieczeństwo.

Jak to wygląda w praktyce? Na przykład, granit płomieniowany, popularny materiał na schody zewnętrzne, charakteryzuje się współczynnikiem tarcia dynamicznego w granicach 0.7-0.9 na sucho i 0.5-0.7 na mokro. Z kolei polerowany marmur, choć piękny, może mieć te wartości znacznie niższe, szczególnie gdy jest mokry. Wybierając materiał, warto zatem mieć na uwadze nie tylko estetykę, ale przede wszystkim bezpieczeństwo. Pamiętajmy, że upadek ze schodów może mieć poważne konsekwencje, a inwestycja w bezpieczne materiały to tak naprawdę inwestycja w nasze zdrowie.

Materiały – co wybrać, aby nie żałować?

Rynek oferuje szeroki wachlarz materiałów na schody zewnętrzne, ale nie każdy z nich jest równie bezpieczny pod względem odporności na poślizg. Beton, szczególnie ten z fakturą, jest zazwyczaj dobrym wyborem – szorstka powierzchnia zapewnia dobrą przyczepność. Kamień naturalny, taki jak wspomniany granit płomieniowany czy bazalt, również świetnie sprawdza się w tej roli. Cegła klinkierowa, z uwagi na swoją porowatą strukturę, również może być bezpieczna, ale warto zwrócić uwagę na jej rodzaj – gładka cegła szkliwiona to już zupełnie inna bajka.

A co z drewnem? Drewniane schody zewnętrzne mogą być bardzo efektowne, ale wymagają odpowiedniego zabezpieczenia. Drewno, szczególnie mokre, potrafi być śliskie. Dlatego, jeśli decydujemy się na drewno, warto zastosować ryflowanie, czyli wyżłobienia na powierzchni stopni, które zwiększają przyczepność. Można również rozważyć impregnaty antypoślizgowe, choć ich skuteczność i trwałość mogą być różne. Pamiętajmy, że bezpieczeństwo to nie tylko materiał, ale także odpowiednia konserwacja i regularne czyszczenie schodów.

Rozmiary i kąty nachylenia – geometria bezpieczeństwa

Nie tylko materiał ma znaczenie. Rozmiary stopni i kąt nachylenia schodów również wpływają na bezpieczeństwo użytkowania. Zbyt strome schody, z wąskimi stopniami, to przepis na kłopoty. Idealne schody zewnętrzne powinny być wygodne i bezpieczne, a to oznacza odpowiednie proporcje. Zalecana wysokość stopnia to 15-18 cm, a szerokość powinna wynosić co najmniej 30 cm. Kąt nachylenia schodów nie powinien przekraczać 30 stopni. Te parametry, choć mogą wydawać się drobiazgami, mają ogromny wpływ na komfort i bezpieczeństwo chodzenia. Wyobraźmy sobie staruszkę z laską, próbującą pokonać strome i wąskie schody – dramat gotowy! Dlatego, projektując schody, myślmy nie tylko o wyglądzie, ale przede wszystkim o użytkownikach.

Dodatkowe zabezpieczenia – pasy bezpieczeństwa dla schodów

Czasami sam materiał i odpowiednie wymiary to za mało. W szczególnie narażonych miejscach, na przykład przy wejściu do budynku, gdzie schody są intensywnie użytkowane, warto rozważyć dodatkowe zabezpieczenia. Listwy antypoślizgowe, nakładki na stopnie, czy nawet maty gumowe – to wszystko elementy, które mogą znacząco poprawić bezpieczeństwo. Szczególnie skuteczne są listwy antypoślizgowe, które montuje się na krawędziach stopni. Wykonane z gumy lub tworzyw sztucznych, zapewniają dodatkową przyczepność i chronią przed poślizgnięciem. Ceny takich listew zaczynają się już od kilkunastu złotych za metr bieżący, a ich montaż jest zazwyczaj prosty i szybki. To niewielki wydatek, który może uchronić nas przed poważnymi konsekwencjami upadku.

Pamiętajmy, że bezpieczeństwo na schodach zewnętrznych to nie tylko kwestia przepisów i norm. To przede wszystkim kwestia zdrowego rozsądku i odpowiedzialności. Projektując i budując schody, myślmy o tych, którzy będą z nich korzystać – o rodzinie, gościach, sąsiadach. Niech nasze schody będą nie tylko piękne, ale przede wszystkim bezpieczne. Bo przecież, jak mówi stare przysłowie, lepiej zapobiegać niż leczyć, a w przypadku schodów zewnętrznych, to przysłowie nabiera szczególnego znaczenia.