Jak skutecznie naprawić źle wylane schody? Poradnik krok po kroku 2025

Czy kiedykolwiek stanęliście przed problemem źle wylanych schodów, które zamiast ułatwiać komunikację, stały się zmorą domowników i gości? Spokojnie, nie jesteście sami! Naprawa źle wylanych schodów to zadanie wykonalne, choć wymagające precyzji i odpowiednich materiałów. Klucz do sukcesu? Dokładna diagnoza problemu i metodyczne podejście do naprawy krok po kroku. Z nami dowiesz się, jak przywrócić swoim schodom dawną funkcjonalność i estetykę.

• Narzędzia i materiały niezbędne do naprawy schodów
• Krok po kroku naprawa źle wylanych schodów
• Wykończenie i zabezpieczenie naprawionych schodów

Zastanawiając się nad kompleksową naprawą schodów, warto przyjrzeć się różnorodnym aspektom tego procesu. Różne metody naprawy i związane z nimi koszty przedstawiają się następująco:

Prezentowane dane obrazują, jak zróżnicowane mogą być naprawy schodów. Od prostych interwencji, ograniczających się do powierzchniowych uszkodzeń i stosunkowo niskich kosztów materiałów, po zaawansowane prace obejmujące przebudowę konstrukcyjną, co znacząco podnosi zarówno koszty, jak i czas realizacji. Wybór odpowiedniej metody jest kluczowy i powinien być podyktowany szczegółową oceną stanu technicznego schodów, oczekiwanym efektem wizualnym oraz budżetem przeznaczonym na remont. Pamiętajmy, że trwałość naprawy i bezpieczeństwo użytkowania schodów są najważniejsze, dlatego warto skonsultować się ze specjalistą w przypadku poważniejszych uszkodzeń.

Narzędzia i materiały niezbędne do naprawy schodów

Zanim przystąpimy do naprawy źle wylanych schodów, kluczowe jest skompletowanie niezbędnego zestawu narzędzi i materiałów. Dysponowanie odpowiednim sprzętem nie tylko ułatwi i przyspieszy pracę, ale również wpłynie na jakość i trwałość wykonanej naprawy. Wyobraźmy sobie sytuację: niedzielne popołudnie, chcesz dokończyć naprawę, a tu nagle okazuje się, że brakuje ci kluczowej szpachelki! Uniknij takich niespodzianek, przygotowując wszystko z wyprzedzeniem. Poniżej prezentujemy listę, która pomoże ci się zorganizować:

• Narzędzia ręczne:
  • Młotek: Podstawowe narzędzie przy pracach budowlanych, niezbędny do podkuwania, dłutowania czy wbijania klinów. Warto zainwestować w młotek o wadze optymalnej do prac betoniarskich, czyli około 500-800g. Cena dobrego młotka zaczyna się od 30 PLN.
  • Dłuto murarskie: Niezastąpione przy precyzyjnym usuwaniu nadmiaru betonu, wykuwaniu bruzd czy poszerzaniu pęknięć. Dobrze naostrzonym dłutem praca staje się o wiele efektywniejsza. Ceny dłut wahają się od 15 do 50 PLN, w zależności od rozmiaru i jakości stali.
  • Szpachelki: Zestaw szpachelek o różnej szerokości (od 5 cm do 20 cm) to podstawa przy nakładaniu mas szpachlowych, wyrównywaniu powierzchni i zbieraniu nadmiaru materiału. Koszt zestawu szpachelek to około 40-100 PLN.
  • Kielnia: Tradycyjna kielnia murarska o trójkątnym ostrzu przyda się do nabierania i nakładania zapraw, szczególnie przy większych ubytkach. Koszt kielni to około 20-40 PLN.
  • Poziomica: Absolutny must-have! Niezależnie od skali naprawy, poziomica jest niezbędna do kontrolowania poziomu i pionu, co jest kluczowe dla prawidłowego ułożenia stopni i estetyki schodów. Dobra poziomica o długości 60 cm to koszt rzędu 50-150 PLN. Można również rozważyć poziomicę laserową, która ułatwi prace przy bardziej skomplikowanych projektach, ale to już wydatek od 300 PLN w górę.
  • Paca: Do wygładzania większych powierzchni, równomiernego rozprowadzania zapraw i mas wyrównujących. Paca stalowa o wymiarach około 25x15 cm będzie odpowiednia do większości prac. Cena pacy to 30-60 PLN.
  • Miarka, ołówek, kątownik: Podstawowe narzędzia miernicze, niezbędne do precyzyjnego odmierzania, zaznaczania i wyznaczania kątów. Zestaw kosztuje około 30 PLN.
  • Rękawice robocze, okulary ochronne: Bezpieczeństwo przede wszystkim! Praca z betonem i pyłem jest brudna i może być niebezpieczna dla oczu i skóry. Rękawice i okulary to koszt kilkunastu złotych, a chronią zdrowie.
• Narzędzia elektryczne (opcjonalnie, ale zalecane przy większych naprawach):
  • Wiertarka udarowa: Przydatna do wiercenia otworów pod kotwy, kołki rozporowe, a także do mieszania zapraw przy użyciu mieszadła. Wypożyczenie wiertarki udarowej na dzień to koszt około 50-80 PLN, zakup to wydatek od 200 PLN w górę.
  • Szlifierka kątowa: Niezastąpiona przy szlifowaniu nierówności, usuwaniu wystających fragmentów betonu, cięcia prętów zbrojeniowych (przy użyciu odpowiedniej tarczy). Wypożyczenie szlifierki to koszt około 40-70 PLN za dzień, zakup od 150 PLN. Pamiętaj o tarczach do betonu i metalu! Tarcza do betonu kosztuje około 20-50 PLN, do metalu 10-30 PLN.
  • Mieszadło do zapraw: Ułatwia mieszanie większych ilości zapraw i mas szpachlowych. Można je zamocować w wiertarce udarowej. Koszt mieszadła to około 30-70 PLN.
  • Odkurzacz przemysłowy: Bardzo przydatny do utrzymania porządku w miejscu pracy, usuwania pyłu i gruzu. Wypożyczenie odkurzacza przemysłowego na dzień to około 80-150 PLN, zakup to wydatek od 500 PLN. Chociaż na mniejsze naprawy zwykły odkurzacz domowy z odpowiednim filtrem i szczotką też da radę, ale trzeba uważać żeby go nie uszkodzić pyłem budowlanym.
• Materiały:
  • Masa naprawcza do betonu: Kluczowy materiał do wypełniania ubytków, pęknięć, wyrównywania powierzchni. Wybieraj masy przeznaczone do napraw betonu, odporne na warunki atmosferyczne i mróz. Cena masy naprawczej w wiaderku 5 kg to około 50-100 PLN. Wydajność – zależy od producenta, ale orientacyjnie 1 kg masy wystarcza na wypełnienie około 1 litra ubytku.
  • Grunt do betonu: Wzmacnia podłoże, poprawia przyczepność masy naprawczej i zapobiega pyleniu. Cena gruntu to około 30-60 PLN za litr. Litr gruntu wystarcza na zagruntowanie około 5-10 m2 powierzchni, w zależności od chłonności betonu.
  • Zaprawa cementowa lub betonowa: Do większych ubytków, wykruszeń, może być konieczne użycie zaprawy cementowej lub betonowej. Worek 25 kg zaprawy cementowej kosztuje około 20-40 PLN, betonowej około 30-50 PLN. Wydajność – z worka 25 kg otrzymujemy około 12-15 litrów zaprawy/betonu.
  • Woda: Niezbędna do przygotowania zapraw, mas naprawczych i czyszczenia narzędzi. Upewnij się, że masz dostęp do wody w miejscu pracy.
  • Folia malarska, taśma malarska: Do zabezpieczenia powierzchni, które nie mają być naprawiane, np. balustrady, ściany. Folia malarska to koszt około 10-20 PLN za rolkę, taśma malarska 5-15 PLN.
  • Szczotka druciana, szczotka ryżowa: Do oczyszczenia powierzchni betonu z luźnych fragmentów, pyłu, zabrudzeń przed naprawą. Szczotka druciana kosztuje około 10-20 PLN, ryżowa 15-30 PLN.
  • Papier ścierny, gąbka szlifierska: Do wygładzania powierzchni po nałożeniu masy naprawczej, usuwania drobnych nierówności. Zestaw papierów ściernych o różnej gradacji to koszt około 20-50 PLN, gąbka szlifierska 10-20 PLN.
  • Impregnat do betonu (opcjonalnie): Zabezpiecza naprawione schody przed wilgocią, mrozem, zabrudzeniami. Impregnat do betonu kosztuje około 50-100 PLN za litr. Litr impregnatu wystarcza na zaimpregnowanie około 5-10 m2 powierzchni.
  • Okładzina schodowa (opcjonalnie): Jeśli planujesz zmianę wyglądu schodów, przygotuj odpowiednią okładzinę – płytki, kamień, drewno itp. Ceny okładzin są bardzo zróżnicowane, od 30 PLN/m2 za płytki ceramiczne po kilkaset PLN/m2 za kamień naturalny.

Ceny materiałów i narzędzi są orientacyjne i mogą się różnić w zależności od producenta, sklepu i regionu. Warto porównać oferty różnych dostawców, aby znaleźć najlepsze ceny. Pamiętaj też, że inwestycja w dobrej jakości narzędzia to zakup na lata, który zwróci się przy kolejnych pracach remontowych w domu i ogrodzie. Lepiej raz porządnie się wyposażyć, niż męczyć się tanimi, kiepskimi narzędziami. Tak jak mawiał mój dziadek, majsterkowicz z krwi i kości: „Dobre narzędzie samo połowę roboty zrobi!”

Krok po kroku naprawa źle wylanych schodów

Kiedy już zgromadziliśmy wszystkie niezbędne narzędzia i materiały, możemy śmiało przystąpić do naprawy źle wylanych schodów. Poniżej przedstawiamy szczegółowy przewodnik krok po kroku, który pomoże ci przejść przez ten proces skutecznie i bez zbędnych komplikacji. Traktuj to jak przepis kulinarny na idealne schody – składniki już masz, teraz wystarczy połączyć je w odpowiedniej kolejności!

Krok 1: Diagnoza problemu i ocena stanu schodów

Zanim cokolwiek zrobisz, musisz dokładnie zidentyfikować problemy. Czy są to tylko drobne pęknięcia i ubytki, czy może mamy do czynienia z poważniejszymi wadami konstrukcyjnymi, takimi jak nierówne stopnie, zbyt strome nachylenie, a nawet ryzyko zawalenia? Ocena wizualna to podstawa. Sprawdź, czy stopnie są równe, czy nie ma wykruszeń, pęknięć, czy schody się nie kruszą. Przejdź się po schodach – czy nie są niestabilne, czy nie słychać trzasków? Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości co do bezpieczeństwa schodów, skonsultuj się ze specjalistą – konstruktorem lub doświadczonym fachowcem od prac betoniarskich. Bezpieczeństwo jest najważniejsze! Koszt takiej konsultacji to zazwyczaj od 100 do 300 PLN, w zależności od specjalisty i zakresu ekspertyzy.

Krok 2: Przygotowanie powierzchni

Czystość to podstawa! Dokładne oczyszczenie powierzchni schodów jest kluczowe dla trwałego połączenia masy naprawczej z podłożem. Usuń wszelkie luźne fragmenty betonu, gruz, kurz, brud, mech, glony, itp. Najlepiej użyć do tego szczotki drucianej i szczotki ryżowej. W przypadku uporczywych zabrudzeń, np. tłustych plam, można użyć specjalnych środków czyszczących do betonu (koszt około 30-50 PLN za litr). Po oczyszczeniu mechanicznym, warto umyć schody wodą z dodatkiem detergentu, a następnie dokładnie spłukać czystą wodą i poczekać, aż powierzchnia całkowicie wyschnie. Pamiętaj, że wilgoć utrudnia przyczepność masy naprawczej! Jeśli pracujesz na zewnątrz, upewnij się, że prognoza pogody nie przewiduje deszczu w najbliższych 24 godzinach po naprawie.

Krok 3: Gruntowanie

Gruntowanie to często pomijany, a niezwykle ważny krok. Grunt wzmacnia podłoże, zmniejsza jego chłonność i zwiększa przyczepność masy naprawczej. Nałóż grunt równomiernie na całą powierzchnię schodów, używając pędzla lub wałka (koszt wałka i pędzla to około 20-40 PLN). Pozostaw grunt do wyschnięcia zgodnie z zaleceniami producenta – zazwyczaj jest to od 2 do 4 godzin. Nie przyspieszaj suszenia na siłę, np. suszarką, bo grunt powinien wniknąć w strukturę betonu, a nie tylko wyschnąć na powierzchni.

Krok 4: Naprawa pęknięć i ubytków

Teraz czas na akcję! Przygotuj masę naprawczą zgodnie z instrukcją producenta. Zazwyczaj masa jest dwuskładnikowa – mieszasz bazę z utwardzaczem w odpowiednich proporcjach. Pamiętaj o dokładnym wymieszaniu, aby masa miała jednolitą konsystencję. Mniejsze pęknięcia i ubytki możesz wypełnić szpachelką. Nakładaj masę warstwami, dociskając ją mocno do podłoża, aby wypełnić każdą szczelinę. Większe ubytki warto wypełniać warstwami, czekając aż każda warstwa przeschnie przed nałożeniem kolejnej – unikniesz pęknięć i osiadania masy. Możesz też użyć zaprawy cementowej lub betonowej do większych ubytków, a masę naprawczą do wykończenia i wyrównania powierzchni. Pamiętaj, aby nadmiar masy zebrać szpachelką przed zastygnięciem – oszczędzisz sobie pracy przy szlifowaniu. Czas schnięcia masy naprawczej zależy od producenta i grubości warstwy, ale zazwyczaj jest to od kilku do kilkunastu godzin.

Krok 5: Szlifowanie i wygładzanie

Po wyschnięciu masy naprawczej, czas na szlifowanie. Celem jest wyrównanie powierzchni i usunięcie wszelkich nierówności. Do szlifowania możesz użyć papieru ściernego o różnej gradacji (zacznij od grubszego, np. P80, a skończ na drobniejszym, np. P120) lub gąbki szlifierskiej. Przy większych powierzchniach szlifowanie ręczne może być czasochłonne i męczące, dlatego warto rozważyć użycie szlifierki oscylacyjnej lub mimośrodowej (wypożyczenie na dzień to koszt około 30-50 PLN). Pamiętaj o pyle – podczas szlifowania powstaje go bardzo dużo, więc pracuj w masce przeciwpyłowej i okularach ochronnych, a najlepiej podłącz odkurzacz przemysłowy do szlifierki. Po szlifowaniu dokładnie oczyść schody z pyłu – najlepiej odkurzaczem.

Krok 6: Wykończenie (malowanie, okładzina)

Naprawione schody są już funkcjonalne, ale warto zadbać o ich estetykę. Możesz pomalować schody farbą do betonu (koszt od 40 PLN za litr, wydajność około 8-10 m2/litr) – wybierz farbę odporną na ścieranie i warunki atmosferyczne, szczególnie jeśli schody są na zewnątrz. Alternatywnie, możesz obłożyć schody okładziną – płytkami, kamieniem, drewnem. Wybór okładziny zależy od twojego gustu i budżetu. Płytki ceramiczne to ekonomiczne i trwałe rozwiązanie, kamień naturalny doda schodom elegancji, a drewno – ciepła i przytulności. Układanie okładziny to już bardziej zaawansowany etap, który może wymagać użycia kleju do płytek, fugi, i ewentualnie pomocy fachowca, szczególnie przy kamieniu naturalnym. Cena ułożenia płytek przez fachowca to około 80-150 PLN/m2, kamienia od 150 PLN/m2 wzwyż.

Krok 7: Zabezpieczenie naprawionych schodów

Na koniec, warto zabezpieczyć naprawione schody, szczególnie te na zewnątrz, impregnatem do betonu. Impregnat chroni przed wilgocią, mrozem, zabrudzeniami i przedłuża żywotność naprawy. Nałóż impregnat zgodnie z zaleceniami producenta, zazwyczaj pędzlem lub wałkiem. Czas schnięcia impregnatu to zazwyczaj kilka godzin. Pamiętaj, że impregnacja to inwestycja w przyszłość – dzięki niej naprawione schody będą służyć ci przez długie lata, bez konieczności ponownych interwencji. A to, jak wiadomo, oszczędność czasu i pieniędzy, a tego nikt z nas nie lubi marnować!

Pamiętaj, że każda naprawa jest inna i wymaga indywidualnego podejścia. Jeśli masz wątpliwości, nie bój się pytać – w sklepach budowlanych, na forach internetowych, u fachowców. Lepiej zapytać dwa razy, niż zepsuć coś nieodwracalnie. A satysfakcja z samodzielnie naprawionych schodów – bezcenna!

Wykończenie i zabezpieczenie naprawionych schodów

Po mozolnych etapach naprawy źle wylanych schodów, nadchodzi czas na wisienkę na torcie – wykończenie i zabezpieczenie. To właśnie te kroki decydują o finalnym wyglądzie schodów, ich trwałości oraz bezpieczeństwie użytkowania. Podobnie jak w dobrej kuchni, gdzie odpowiednie przyprawy potrafią wyciągnąć głębię smaku potrawy, tak wykończenie i zabezpieczenie nadają schodom charakteru i chronią je przed kaprysami pogody i intensywnym użytkowaniem.

Wykończenie schodów - estetyka i funkcjonalność w parze

Wybór odpowiedniego wykończenia to nie tylko kwestia estetyki, ale również funkcjonalności i bezpieczeństwa. Powierzchnia schodów powinna być antypoślizgowa, trwała i łatwa w utrzymaniu czystości. Przyjrzyjmy się kilku popularnym opcjom wykończenia:

• Malowanie farbą do betonu: To ekonomiczne i stosunkowo proste rozwiązanie. Farby do betonu dostępne są w szerokiej gamie kolorów, co pozwala na dopasowanie schodów do otoczenia. Wybieraj farby akrylowe lub silikonowe, odporne na ścieranie, warunki atmosferyczne i promieniowanie UV. Dobra farba do betonu powinna mieć również właściwości antypoślizgowe, albo można zastosować specjalny dodatek antypoślizgowy (koszt około 20-30 PLN za opakowanie) do farby. Malowanie najlepiej wykonać dwukrotnie, pędzlem, wałkiem lub natryskiem (agregat malarski to wypożyczenie od 50 PLN za dzień). Cena farby dobrej jakości to od 40 PLN za litr, a litr wystarcza na około 8-10 m2 przy jednej warstwie. Przygotuj się na wydatek rzędu 80-200 PLN na farbę, w zależności od wielkości schodów i ilości warstw.
• Okładzina ceramiczna (płytki): Płytki ceramiczne to popularny wybór ze względu na ich trwałość, odporność na ścieranie, wilgoć i łatwość w czyszczeniu. Dostępne są płytki gresowe, terakota, klinkierowe, w różnych rozmiarach, kolorach i wzorach. Wybieraj płytki mrozoodporne i antypoślizgowe, szczególnie na schody zewnętrzne. Koniecznie użyj kleju mrozoodpornego i elastycznego do płytek (koszt worka 25 kg od 50 PLN), fugi mrozoodpornej (koszt opakowania 5 kg od 30 PLN) oraz listew wykończeniowych (cena za sztukę od 10 PLN). Cena płytek ceramicznych zaczyna się od 30 PLN/m2 za gres techniczny, a za płytki dekoracyjne zapłacimy od 50 PLN/m2 wzwyż. Do tego dolicz koszt kleju, fugi, listew i ewentualne koszty robocizny, jeśli zlecisz układanie płytek fachowcowi. Całościowy koszt okładziny ceramicznej może wynieść od 100 do 500 PLN/m2.
• Kamień naturalny (np. granit, bazalt, piaskowiec): Kamień naturalny to eleganckie i trwałe wykończenie, nadające schodom prestiżowy wygląd. Granit i bazalt charakteryzują się wysoką odpornością na ścieranie, mróz i wilgoć. Piaskowiec jest bardziej porowaty i wymaga impregnacji, ale za to ma cieplejszy, naturalny wygląd. Kamień naturalny dostępny jest w postaci płyt, kostki brukowej, stopni blokowych. Do montażu kamienia naturalnego używa się specjalnych klejów i zapraw (koszt worka kleju od 70 PLN). Cena kamienia naturalnego jest zróżnicowana – granit od 150 PLN/m2, bazalt od 200 PLN/m2, piaskowiec od 100 PLN/m2. Montaż kamienia naturalnego jest bardziej pracochłonny i droższy niż płytek ceramicznych, a koszt robocizny może wynieść od 150 PLN/m2 wzwyż. Całościowy koszt okładziny z kamienia naturalnego to od 300 PLN/m2 i więcej.
• Drewno: Drewniane schody dodają ciepła i przytulności, ale są mniej odporne na warunki atmosferyczne niż beton, płytki czy kamień. Drewno na schody zewnętrzne wymaga impregnacji i regularnej konserwacji. Wybieraj gatunki drewna twardego i odpornego na wilgoć, np. dąb, jesion, modrzew syberyjski. Deski drewniane na schody kosztują od 100 PLN/m2 za sosnę impregnowaną, od 200 PLN/m2 za modrzew, a od 300 PLN/m2 za dąb. Do montażu drewna stosuje się wkręty, kleje montażowe (koszt tuby od 20 PLN) lub legary. Drewniane schody wymagają regularnej impregnacji olejami lub lakierami do drewna (koszt impregnatu od 50 PLN za litr). Całościowy koszt drewnianych schodów to od 200 PLN/m2 i więcej, w zależności od gatunku drewna, rodzaju montażu i wykończenia.

Zabezpieczenie naprawionych schodów - inwestycja w trwałość

Niezależnie od wybranego wykończenia, kluczowe jest zabezpieczenie schodów przed czynnikami zewnętrznymi, które mogą skrócić ich żywotność i pogorszyć wygląd. Do najważniejszych zabiegów zabezpieczających należą:

• Impregnacja: Impregnacja betonu, kamienia naturalnego i drewna to podstawowy zabieg ochronny. Impregnat wnika w strukturę materiału, zabezpieczając przed wilgocią, mrozem, solami odladzającymi, porostami glonów i mchów oraz ułatwia czyszczenie. Impregnaty dostępne są w formie płynów do nanoszenia pędzlem, wałkiem lub natryskiem. Wybieraj impregnaty hydrofobowe (odpychające wodę), olejofobowe (odpychające oleje) i antygrzybiczne. Cena impregnatu do betonu, kamienia lub drewna to od 50 PLN za litr, a litr wystarcza na około 5-10 m2 powierzchni, w zależności od chłonności materiału i ilości warstw. Impregnację należy powtarzać co kilka lat, w zależności od rodzaju impregnatu i intensywności użytkowania schodów.
• Uszczelnianie fug (przy okładzinie ceramicznej i kamiennej): Fugi to miejsca szczególnie narażone na wnikanie wilgoci i zabrudzeń. Po ułożeniu płytek ceramicznych lub kamienia naturalnego, konieczne jest wypełnienie fug fugą mrozoodporną i elastyczną. Po wyschnięciu fugi, warto ją dodatkowo zabezpieczyć impregnatem do fug (koszt od 30 PLN za opakowanie). Regularnie sprawdzaj stan fug i w razie potrzeby uzupełniaj ubytki i ponownie impregnuj.
• Konserwacja drewna (przy drewnianych schodach): Drewniane schody zewnętrzne wymagają regularnej konserwacji – przynajmniej raz w roku, a najlepiej dwa razy (wiosną i jesienią). Konserwacja polega na oczyszczeniu drewna, przeszlifowaniu powierzchni i nałożeniu nowej warstwy oleju lub lakieru do drewna. Do konserwacji drewna można używać olejów tekowych, olejów do drewna egzotycznego, lakierów akrylowych lub alkidowych. Cena oleju lub lakieru do drewna to od 50 PLN za litr. Regularna konserwacja przedłuży żywotność drewnianych schodów i zachowa ich estetyczny wygląd.
• Odśnieżanie i posypywanie piaskiem/solą (w zimie): W okresie zimowym regularnie odśnieżaj schody i posypuj je piaskiem lub solą, aby zapobiec oblodzeniu i poślizgnięciom. Unikaj jednak nadmiernego stosowania soli, szczególnie na schodach z kamienia naturalnego, ponieważ sól może powodować korozję kamienia i fug. Lepiej używać piasku lub specjalnych mieszanek antypoślizgowych, które są mniej szkodliwe dla materiałów budowlanych.

Dbałość o wykończenie i zabezpieczenie naprawionych schodów to inwestycja w ich przyszłość. Regularna konserwacja i odpowiednie zabiegi ochronne pozwolą cieszyć się pięknymi i trwałymi schodami przez długie lata. A przecież, jak to się mówi, "lepiej zapobiegać niż leczyć" – w przypadku schodów, to przysłowie nabiera szczególnego znaczenia.