Oznaczenie schodów BHP: przepisy, pasy, taśmy i znaki

Czy schody muszą być oznakowane?

Tak. W zakładzie pracy stopnie trzeba oznakować barwami bezpieczeństwa jako miejsce grożące potknięciem lub upadkiem, a w budynkach mieszkalnych wielorodzinnych i użyteczności publicznej krawędzie stopni muszą odróżniać się kolorem od posadzki.

Pracodawcę obowiązuje rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Jego § 6 wymaga oznakowania barwami lub znakami bezpieczeństwa każdego miejsca, w którym pracownikowi coś zagraża, a stopnie podaje jako przykład miejsca niebezpiecznego na przejściu (wyjaśnienie Prawo.pl o oznakowaniu schodów w zakładzie pracy). Załącznik nr 1 do tego rozporządzenia dodaje, że miejsca z ryzykiem upadku oznacza się na stałe, a nie doraźnie.

Wymagania budowlane wynikają z rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Paragraf 71 ust. 4 nakazuje, by w budynkach mieszkalnych wielorodzinnych i użyteczności publicznej krawędzie stopni miały barwę odcinającą się od posadzki (zestawienie wymagań dla schodów w budynkach). Ten przepis nie wymienia domów jednorodzinnych.

Schody zewnętrzne związane z konstrukcjami mostowymi podlegają osobnemu rozporządzeniu Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z 30 maja 2000 r. o drogowych obiektach inżynierskich, które reguluje m.in. liczbę stopni w biegu, spoczniki, poręcze i balustrady (przegląd przepisów o oznaczeniach schodów). Wszystkie te wymagania uzupełnia ogólny obowiązek pracodawcy z art. 207 Kodeksu pracy: zapewnić pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy.

Jakie oznakowanie schodów obowiązuje w danym budynku?

Zakres oznakowania zależy przede wszystkim od tego, gdzie są schody i kto z nich korzysta.

Jak oznaczyć stopień schodów zgodnie z bhp?

Krawędź stopnia oznacza się pasem w barwie wyraźnie odcinającej się od posadzki, poprowadzonym najlepiej przez całą szerokość biegu. Pas umieszcza się na poziomej i na pionowej części stopnia, tak aby był widoczny zarówno z góry, jak i z boku.

Pas na całej szerokości biegu oraz taśmy antypoślizgowe na stopniach i krawędziach spoczników opisuje CIOP-PIB w katalogu środków technicznych dla pomieszczeń pracy. Wyróżnione krawędzie ułatwiają poruszanie się zwłaszcza osobom słabowidzącym.

Dla osób z zaburzeniami widzenia liczy się też faktura: oznaczenie podłogowe powinno dać się wyczuć dotykiem, np. dzięki materiałowi o innej strukturze niż posadzka. Tak samo ważny jest kontrast, bo pas z dwóch materiałów o zbliżonym kolorze jest słabo widoczny (poradnik TLI o oznakowaniu schodów).

Oznaczanie stopni krok po kroku:

1. Ustal, czy schody są w zakładzie pracy, w budynku wielorodzinnym lub użyteczności publicznej i czy leżą na drodze ewakuacyjnej (tabela wyżej).
2. Dobierz barwę pasa do posadzki: na jasnej posadzce ciemny pas, na ciemnej jasny; w zakładzie pracy barwy bezpieczeństwa.
3. Oznacz krawędź każdego stopnia na całej szerokości biegu, na części poziomej i pionowej.
4. Szczególnie wyraźnie wyróżnij pierwszy i ostatni stopień biegu, bo tam zaczyna się i kończy zmiana poziomu.
5. Na stopniach narażonych na poślizg zastosuj taśmę antypoślizgową, także na krawędziach spoczników.
6. Sprawdź czytelność oznakowania przy najsłabszym oświetleniu, jakie występuje na klatce schodowej w ciągu doby.

Cytowane przepisy nie podają wymaganej szerokości pasa na krawędzi stopnia. W zakładzie pracy wymiar oznaczenia ma odpowiadać wielkości przeszkody lub niebezpiecznego miejsca, dlatego pas dobiera się tak, by krawędź była czytelna z miejsca, z którego ktoś podchodzi do biegu.

Pasy żółto-czarne na schodach: skośne czy wzdłuż krawędzi?

Skośne pasy służą do oznaczania przeszkód i miejsc z ryzykiem upadku lub kolizji, natomiast krawędź stopnia wyróżnia się pasem biegnącym wzdłuż niej przez całą szerokość biegu. Załącznik nr 1 do rozporządzenia bhp przewiduje pasy na przemian żółte i czarne albo czerwone i białe, nachylone pod kątem około 45° i o podobnej szerokości.

Reguła wyboru:

• Jeśli oznaczasz cały bieg schodów, wybierz ciągły pas lub taśmę na krawędzi każdego stopnia w kolorze kontrastującym z posadzką.
• Jeśli oznaczasz pojedynczy stopień, uskok lub próg na przejściu w hali albo magazynie, wybierz skośne pasy żółto-czarne, bo to miejsce z ryzykiem potknięcia.
• Jeśli posadzka ma kolor zbliżony do jednej z barw pasa, wybierz wariant czerwono-biały albo inną barwę, która daje wyraźny kontrast.
• Jeśli ze schodów korzystają osoby słabowidzące, dodaj zmianę faktury, a nie tylko koloru.

Jak oznaczyć próg i zmianę poziomu podłogi?

Próg lub uskok oznacza się tak jak stopień: pasem w kontrastowych barwach, np. czarno-żółtych. W praktyce bhp przyjmuje się granicę 2 cm: wyższy próg oznacza się widocznie, a w halach i magazynach stosuje się maty antypoślizgowe z wyróżnioną krawędzią (poradnik BHP o progach i schodach).

Przy powoływaniu się na przepisy uważaj na rozbieżności. Część poradników przypisuje wymagania dla progów i schodów rozporządzeniu z 28 maja 1996 r. i podaje inną numerację paragrafów, a serwisy prawne cytują ogólne przepisy bhp z 26 września 1997 r. (tekst jednolity Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650). W dokumentacji zakładu podawaj akt, którego brzmienie sprawdziłeś w aktualnym tekście.

Taśmy antypoślizgowe i inne materiały do oznakowania schodów

Krawędzie stopni oznacza się samoprzylepną taśmą winylową, nakładkami gumowymi wpuszczanymi w stopień albo żywicą epoksydową z kruszywem korundowym. Wybór zależy od natężenia ruchu, od tego, czy po schodach poruszają się osoby z wózkami lub o kulach, i od tego, jak często zakład może wymieniać oznakowanie.

Kwoty w tabeli są orientacyjne, dotyczą samego materiału i nie są ofertą; przed zakupem potwierdź je w aktualnej wycenie i w karcie technicznej produktu. Na koszt oznakowania schodów wpływają:

• łączna długość krawędzi, czyli liczba stopni razy szerokość biegu plus krawędzie spoczników,
• oznaczenie samej części poziomej albo także pionowej stopnia,
• rodzaj materiału i przygotowanie stopnia (nakładki gumowe wymagają frezowania rowków),
• natężenie ruchu: przy kilkuset osobach dziennie tania taśma szybko się ściera i bywa wymieniana już po kilku miesiącach,
• dodatkowe elementy: znaki ostrzegawcze i ewakuacyjne oraz ich ewentualne podświetlenie.

Przykład: ile taśmy potrzeba na klatkę schodową w zakładzie pracy

Przykład: klatka schodowa w budynku produkcyjnym, w którym pracuje ponad 10 osób, ma dwa biegi po 9 stopni i spocznik między nimi. Szerokość biegu przyjmujemy równą minimum z warunków technicznych dla takiego budynku, czyli 1,2 m.

1. Liczba krawędzi na części poziomej: 18 stopni + 1 krawędź spocznika = 19.
2. Długość taśmy na krawędzie poziome: 19 × 1,2 m = 22,8 mb.
3. Jeśli oznaczasz też część pionową 18 stopni: 18 × 1,2 m = 21,6 mb, razem 22,8 + 21,6 = 44,4 mb.
4. Koszt materiału przy orientacyjnej stawce taśmy winylowej 25-40 zł/mb: 22,8 × 25 = 570 zł i 22,8 × 40 = 912 zł, czyli 570-912 zł; dla 44,4 mb: 1110-1776 zł.

Wynik nie obejmuje zapasu na docięcia, robocizny ani znaków. Przy szerszym biegu długość rośnie proporcjonalnie: każde dodatkowe 10 cm szerokości to 1,9 mb taśmy na 19 krawędziach.

Jakie znaki bezpieczeństwa stosuje się na schodach?

Na schodach stosuje się znaki ostrzegawcze, np. „Uwaga schody” i „Uwaga strome schody”, a na drogach ewakuacyjnych znaki zgodne z normą ISO 7010: strzałki kierunkowe, oznaczenia wyjść i drzwi ewakuacyjnych, znaki „schody w dół” lub „schody w górę” oraz oznaczenia pięter.

Znaki muszą tworzyć spójny system: strzałki nie mogą zmieniać kierunku bez związku z przebiegiem trasy, a znak nie może znikać za otwartym skrzydłem drzwi (omówienie oznakowania schodów i klatek ewakuacyjnych). Jeśli do klatki schodowej można podejść z dwóch stron, znak powinien być widoczny z każdego kierunku podejścia.

Wielkość znaku dobierz do odległości, z której ma być czytelny, i sprawdź go na miejscu przy normalnym oraz przy słabym oświetleniu.

Co oznacza symbol schodów na znaku?

Piktogram schodów na znaku ewakuacyjnym informuje, że droga ewakuacyjna prowadzi schodami w dół albo w górę, a na znaku ostrzegawczym zapowiada stopnie lub strome schody, na których trzeba zachować ostrożność. Kierunek pokazany na znaku musi zgadzać się z rzeczywistym przebiegiem trasy.

Jak oznakować schody na drodze ewakuacyjnej?

Schody na drodze ewakuacyjnej oznacza się jak pozostałe, a dodatkowo prowadzi się do nich i po nich czytelny system znaków ewakuacyjnych, bo w czasie pożaru lub zadymienia korzystają z nich także osoby, które są w budynku pierwszy raz. Drogi pionowe, czyli schody, drabiny i rampy, oraz klatki schodowe pełnią rolę głównych tras ewakuacji, więc muszą być drożne i jednoznacznie oznakowane.

Warunki techniczne mają osobny przepis (§ 244) dotyczący pochylni i stopni, którymi pokonuje się różnicę poziomów na drogach ewakuacyjnych. Przed odbiorem oznakowania sprawdź jego aktualne brzmienie oraz wymagania przeciwpożarowe obowiązujące w danym obiekcie.

Tam, gdzie widoczność może spaść, np. przy zaniku zasilania albo zadymieniu, stosuje się znaki fotoluminescencyjne lub podświetlane. Parametry świecenia takich znaków określają normy i przepisy przeciwpożarowe, dlatego deklarację zgodności sprawdzaj przed zakupem. Nieczytelne lub niespójne znaki dezorientują ludzi i opóźniają ewakuację, co zwiększa ryzyko upadków na schodach.

Wymiary schodów a zakres oznakowania

Długość pasów i taśm wynika z szerokości biegu i liczby stopni, a oba parametry określają warunki techniczne. W budynku użyteczności publicznej bieg ma co najmniej 1,2 m szerokości i najwyżej 17 stopni, w budynku opieki zdrowotnej co najmniej 1,4 m i najwyżej 14 stopni.

Szerokości, wysokości i liczby stopni pochodzą z omówionego wyżej zestawienia warunków technicznych, a ostatnia kolumna to iloczyn szerokości biegu i liczby stopni. Schody zewnętrzne przy budynku mogą mieć w jednym biegu najwyżej 10 stopni; więcej o tym w tekście o liczbie stopni w biegu schodów zewnętrznych, a pełne zestawienie wymiarów znajdziesz w artykule o wymiarach schodów według normy.

Oznakowanie nie zastępuje zabezpieczenia przed upadkiem. Schody pokonujące różnicę wysokości ponad 0,5 m powinny mieć balustrady, a poręcz montuje się zwykle na wysokości około 90 cm nad stopniem; szczegóły opisuje tekst o poręczach przy schodach według przepisów bhp.

Najczęstsze błędy przy oznaczaniu schodów

Najczęściej oznakowanie schodów zawodzi przez zbyt słaby kontrast, niepełny zasięg pasa i brak kontroli zużycia.

• Pas w kolorze zbliżonym do posadzki albo wykonany z dwóch podobnych materiałów, przez co krawędź ginie na tle stopnia.
• Oznaczenie tylko poziomej części stopnia, niewidoczne z boku i od dołu biegu.
• Pas na części szerokości stopnia zamiast na całej szerokości biegu.
• Sam kolor na śliskich stopniach, bez taśmy lub powierzchni antypoślizgowej.
• Najtańsza taśma na schodach o dużym ruchu, która szybko się odkleja i ściera.
• Niespójne strzałki ewakuacyjne i znaki zasłonięte przez otwarte drzwi.
• Brak przeglądów: oznakowanie wygląda na kompletne, choć krawędzie są już przetarte.

Jak kontrolować i dokumentować oznakowanie schodów?

Oznakowanie schodów trzeba okresowo sprawdzać, bo taśmy się ścierają i odklejają, a znaki tracą czytelność. Cytowane przepisy nie podają częstotliwości takiego przeglądu, dlatego ustala się ją w zakładzie, np. przy ocenie ryzyka zawodowego.

Podczas przeglądu sprawdź:

• przyczepność i ciągłość taśm na krawędziach stopni i spoczników,
• kontrast pasa względem posadzki po czyszczeniu i przy słabym świetle,
• stan powierzchni antypoślizgowej, zwłaszcza na podejściach do schodów i na spocznikach, gdzie ruch jest największy,
• czytelność i kierunki znaków ostrzegawczych oraz ewakuacyjnych,
• świecenie znaków fotoluminescencyjnych i działanie znaków podświetlanych.

W ocenie ryzyka dotyczącej schodów i progów uwzględnij charakter pracy (przenoszenie ciężarów, pośpiech, osoby o ograniczonej mobilności), oświetlenie klatki w ciągu całej doby i rodzaj ruchu: jednokierunkowy, dwukierunkowy lub mieszany. Na tej podstawie zdecydujesz, czy wystarczy standardowe oznakowanie żółto-czarne, czy potrzebne są materiały o większej widoczności lub lepszych właściwościach antypoślizgowych.

Jak opisać schody w protokole przeglądu?

Schody opisuje się tak, by każdy element dało się jednoznacznie odnaleźć: budynek, kondygnacja, oznaczenie klatki schodowej, bieg (np. między parterem a 1. piętrem), liczba stopni, szerokość biegu i spoczniki. Do tego protokół przeglądu powinien zawierać:

• datę kontroli i dane osoby, która ją przeprowadziła,
• listę sprawdzonych elementów oznakowania z ich lokalizacją,
• opis stwierdzonych usterek,
• plan napraw z terminem realizacji i osobą odpowiedzialną.